मुद्रा अस्थिरता

नेपालीले एक महिनामा करीब  ५०००० देखी ६०००० रुपैया कमाउँदा पश्चिमी देशका मानिसहरु लगभग २००० देखी ३००० डलर कमाउँछन् तर पनि उनीहरु हाम्रो भन्दा समृद्ध जीवन पाउन/जिउन  सक्छन, उनिहरुले ले हाम्रो भन्दा उच्च स्तरिय शिक्षा, स्वास्थ, खाना लगायत अन्य सुविधा हरु रमाई  रहेक हुन्छन । अर्थशास्त्रीहरुका अनुसार पश्चिमको तुलनामा हाम्रो रुपैया कमजोर छ। हामीले सोच्ने बेला आएको छ कि  एक डलर प्राप्त गर्न हामीले ११५ रुपैयाँ किन तिर्नु पर्ने हुन्छ? अर्थशास्त्रीहरुका अनुसार मुद्राको शक्ति र अर्थतन्त्रले गर्दा यस्तो अवस्था सिर्जना हुने गर्छ। मुद्रा अस्थिरता भएको अधिकान्श मुलुकमा महंगाइ हुन्छ ।

मुद्रा अस्थिरता अस्थायी विनिमय दर प्रणालीको एक प्राकृतिक परिणाम हो, जुन धेरै प्रमुख अर्थतन्त्रहरूको लागि आदर्श हो। धेरै मौलिक र प्राविधिक कारकहरूले अर्को मुद्राको तुलनामा एक मुद्राको विनिमय दरलाई प्रभाव पार्छ। यसमा दुई मुद्राको सापेक्ष आपूर्ति र माग, आर्थिक प्रदर्शन, मुद्रास्फीतिको दृष्टिकोण, ब्याज दर भिन्नता, पूँजी प्रवाह, प्राविधिक समर्थन र प्रतिरोध स्तर, र यस्तै अन्य समावेश छन्। किनकि यी कारकहरु सामान्यतया फ्लोक्सको अवस्थामा हुन्छन्, मुद्रा मूल्यहरु एक क्षणदेखि अर्को क्षणमा घट्छ।

   मुद्राको स्तर अन्तरनिहित अर्थतन्त्रले निर्धारण गर्नुपर्दछ, टेबुलहरू प्राय: रूपान्तरण हुन्छन् मुद्रामा ठूलो आन्दोलनले समग्र अर्थतन्त्रको भाग्यलाई आदेश दिन सक्दछ – मुद्राले आर्थिक अवस्थालाई बेग्लै बनाउँदछ। ”जब मुद्दाहरू बेतहाशा परिवर्तन हुन्छन्, तिनीहरूले आर्थिक अनिश्चितता र अस्थिरता सिर्जना गर्न सक्दछ, पूँजी प्रवाह र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा असर पुर्याउछ।”

मुद्रा दर विभिन्न कारकहरूमा निर्भर गर्दछ। ती मध्ये केहि आयात र निर्यात सामानको अनुपात जस्तै हुन्, राजनीतिक स्थिरता, विकास सम्भावना, ब्याज दर, भू-राजनीतिक जोखिम, राष्ट्र द्वारा आयात र निर्यात गरिएको सुनको मात्रा हुन।

अर्थव्यवस्था मा मुद्रा प्रभाव।

मुद्राको स्तरको अर्थव्यवस्थाको निम्न पक्षहरूमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्दछ:

1.        व्यापारिक सामान :

 यसले कुनै राष्ट्रको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार वा यसको निर्यात र आयातलाई जनाउँछ। सामान्य सर्तमा, एक कमजोर मुद्राले निर्यातलाई उत्प्रेरित गर्छ र आयातलाई अझ महँगो बनाउँदछ, जसले गर्दा देशको व्यापारा घटाउने छ (वा बृद्धि बढ्दै जाँदा)। यस कारण मुद्रा मजबूत वा कमजोर हुन्छ।

2.        पूँजीको  प्रवाह:

  ठूला ठूला विदेशी पूँजीवादि सरकारहरू, गतिशील अर्थव्यवस्थाहरू, र स्थिर मुद्राहरू भएको देशहरूमा बग्दछ। विदेशी लगानीकर्ताहरूबाट लगानी पूँजी आकर्षित गर्न कुनै राष्ट्रसँग तुलनात्मक रूपमा स्थिर मुद्रा हुनु आवश्यक छ। अन्यथा, मुद्रा मूल्य ह्रासको कारण विनिमय नोक्सानको सम्भावनाले विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई रोक्न सक्छ। यसले राष्ट्रको अर्थव्यवस्थामा असर पार्छ र मुद्राको मूल्य घट्नेछ।

3.        मुद्रा स्फीति:

एक अवमुल्यन मुद्राले पर्याप्त आयातकर्ता देशहरूको लागि “आयात” मुद्रास्फितिमा परिणाम दिन सक्छ। आन्तरिक मुद्रामा अचानक २०% को गिरावटको परिणामस्वरूप आयातित उत्पादनहरुको २५ % बढी लागत हुन सक्दछ किनकि २०% गिरावटको अर्थ मूल, मूल्य बिन्दुमा फर्किनका लागि २५% वृद्धि हुन्छ। र यसै कारणले मुद्रा को दरमा  गिरावट आउने गर्दछ। 

4.        ब्याजदर:

माथि उल्लेख गरिए अनुसार विनिमय दर स्तर धेरै केन्द्रीय बैंकहरूको लागि मौद्रिक नीति निर्माण गर्ने बेलामा प्रमुख विचार हो। कडा मौद्रिक नीतिको समान परिणाम प्राप्त गर्दै (अर्थात: उच्च ब्याज दर),  बलियो घरेलु मुद्राले अर्थतन्त्रलाई तान्न सकिन्छ । यसका साथै मौद्रिक नीतिको थप कडाइले यदी यस्तो स्तिथी आउछ जस्ले स्वदेशी मुद्रा पहिले नै अनावश्यक रूपले कडा हुन्छ भने अधिक लगानी गर्ने, लगानी खोज्ने विदेशी लगानीकर्ताले (जुन आन्तरिक मुद्रालाई अगाडि बढाउने छ) बढी आकर्षण गरेर समस्यालाई बढाउन सक्दछ।

5.    सुन:

सुन निर्यात गर्ने वा सुन भण्डारमा पहुँच गर्ने देशले आफ्नो मुद्राको मजबुतिको वृद्धि देख्छ र  सुनको मूल्य बढ्छ, किनकि यसले देशको कुल निर्यातको मूल्य बढाउँदछ। कानुनी प्रकृया पुरा गरेर ल्याइएको छ भने सुन भन्डारणले  पनि मुद्रा मजबुत बनाउन सहयोग पुर्याउछ।

नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने

तराई क्षेत्र र मध्य पहाडी क्षेत्रका अधिकांश भागहरूमा करीव ६०  बर्ष अघि भारतीय मुद्रा (रुपैया ) साटासाट  हुन्थ्यो । काठमाडौं आउनु अघि पैसा साट्न जाँदा १०० भारतीय रुपैया दिदा ६० नेपाली  रुपैया पाइन्थ्यो ।  अहिले हेर्ने हो भने १०० भारतीय रुपैया ले १६० नेपाली रुपैया  आउछ। यस्तो हुने प्रमुख कारण भने हाम्रो राजनैतिक अस्थिरता नै देखिन्छ। हामी समान आयत नगरि आफु मा निर्भर हुन सकेको छैनौ । यदि आयत भन्दा निर्यात धेरै गर्यौ भने हाम्रो मुद्रा को दर बढाउने अवसर बनाउन सकिन्छ। हामीले गत २ ३ बर्ष देखी सुन्दै आएको सुनको कालोबजारी जस्तो  अपराध रोकथाम गर्न सक्यौ भने हाम्रो मुद्रा अझ बलियो हुँदै जानेछ। विदेशी विनिमय दर  एक सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण साधन हो जुन मार्फत एक देशको आर्थिक स्वास्थ्यको सापेक्ष स्तर निर्धारित गरिन्छ। एक देशको विदेशी विनिमय दर आफ्नो आर्थिक स्थिरता को लागी एक झ्याल प्रदान गर्दछ, यो लगातार हेरिएको र विश्लेषण गरिएको छ। यदि तपाईं विदेशबाट पैसा पठाउन वा प्राप्त गर्ने सोच्दै हुनुहुन्छ भने, तपाईंले मुद्रा विनिमय दरहरुमा गहन नजर राख्नु पर्छ। 

हाम्रो मुद्रा को स्तर बढाउने हो भने निम्न मुद्दाहरुमा ध्यान दिनु पर्ने हुन्छ

1. मुद्रास्फीति दर:

बजार मुद्रास्फितिमा परिवर्तन मुद्रा विनिमय दरहरुमा परिवर्तनको कारण हो। अर्कोको तुलनामा कम मुद्रास्फीति दर भएको देशले यसको मुद्राको मूल्यमा कदर देख्नेछ। मुद्रास्फीति कम भएको ठाउँमा वस्तु र सेवाहरूको मूल्यहरु सुस्त दरमा वृद्धि हुन्छ र यस्ले गर्दा मुद्रा बल्लिदै जान्छ।

2. ब्याजदर:

           ब्याज दरमा परिवर्तनहरूले मुद्रा मूल्य र डलर विनिमय दरलाई असर गर्दछ। विदेशी मुद्रा दर, ब्याज दर, र मुद्रास्फीति सबै सहसंबद्ध छन्। ब्याज दरमा वृद्धिले एक देशको मुद्रालाई कदर गर्दछ किनभने उच्च ब्याज दरहरूले  ऋणदाता उच्च दर प्रदान गर्दछ, यसैले अधिक विदेशी पूँजी आकर्षित गर्दछ, जसले विनिमय दरमा वृद्धिको कारण गर्दछ।

3. व्यापार सर्तहरू:

हालको खाताहरु र भुक्तानी सन्तुलनसँग सम्बन्धित, ट्रेडको सर्तहरू निर्यात मूल्यको आयात अनुपातको अनुपात हो।  देशको व्यापार को सर्तहरु सुधार हुन्छ यदि यसको निर्यात मूल्यहरु यसको आयात मूल्यहरु भन्दा ठूलो दर मा वृद्धि भयो। यसले उच्च राजस्वमा परिणाम दिन्छ, जसले देशको मुद्राको लागि उच्च मागको कारण र यसको मुद्राको मूल्यमा बृद्धि गर्दछ। यो विनिमय दर को एक मूल्यांकनमा परिणाम हो।

4. राजनीतिक स्थिरता र प्रदर्शन:

एक देशको राजनीतिक राज्य र आर्थिक प्रदर्शनले यसको मुद्रा शक्तिलाई असर गर्न सक्छ। राजनीतिक उथलपुथलको लागि कम जोखिम भएको देश विदेशी लगानीकर्ताहरूलाई बढी आकर्षित गर्दछ, फलस्वरूप, लगानीलाई बढी राजनीतिक र आर्थिक स्थिरताका साथ अन्य देशहरूबाट टाढा लैजान्छ। विदेशी पुँजीमा भएको वृद्धिले यसको लागि यसको आन्तरिक मुद्राको मूल्य बढ्दो छ। ध्वनी वित्तीय र व्यापार नीति भएको देशले आफ्नो मुद्राको मूल्यमा अनिश्चितताको लागि कुनै ठाउँ दिदैन। तर, राजनीतिक भ्रममा परेको देशले विनिमय दरमा ह्रास देख्न सक्छ।

5. मन्दी:

जब कुनै देशले मन्दीको अनुभव गर्छ, यसको ब्याज दरहरु घट्ने सम्भावना हुन्छ, विदेशी पूँजी प्राप्त गर्ने सम्भावना घट्दै जान्छ। नतिजाको रूपमा, यसको मुद्रा अन्य देशहरूको तुलनामा कमजोर हुन्छ, त्यसैले विनिमय दर कम गर्दछ।

  हामीले अझै पनि हाम्रो मुद्रा बलियो बनाइ देशमा महङी घटाउन सक्छौ। राजनीतिज्ञ, लगानीकर्ता र व्यवसायीहरूले मुद्राको मूल्य बढाउन मद्दत गर्न सक्छन । तिनीहरू परियोजनाहरू तयार गर्न सक्छन्, आर्थिक योजनाहरू अनुसार उनीहरू शान्तिपूर्वक  काम गर्न सक्छन । उद्यमीहरुलाई सुविधा प्रदान गरियो भने तिनीहरूले स्थानीय रूपमा उपलब्ध स्रोतहरु को उपयोग गर्न सक्नेछन् अन्ततः व्यापार घाटा कम हुनेछ परिणामस्वरूप मुद्राको  स्थिति राम्रो हुनेछ।